اخلاق پژوهش - قسمت آخر

سه- پيشنهاد

با ادامه چنين شرايطي، هیچ ­گاه به توسعه و توليد علوم انساني دست نخواهيم يافت. براي عبور از اين شرايط زيانبار، بايد در كاركرد خودمان دقت و تجديد نظر كنيم. من براي اين تجديد نظر پيشنهادهاي علمي زير را دارم:

1. ساماندهي همه جانبه مديريت مراكز دانشگاهي و پژوهشگاهي، با محوريت آموزش و پژوهش، نه بر اساس کارهاي اجرايي محض!

2. تنظيم و هدايت و حمايت فعاليت تيمي گروه­ هاي آموزشي و پژوهشي.

3. جلوگيري از فرار نيروي كار از مراكزي كه بايد تمام وقت در آن­جا كار كنند. منظور من مسأله­ فرار مغزها به خارج نيست. بلكه فرار آنان به مراكز مختلف دانشگاه آزاد و ساير مؤسسات دولتي و غيردولتي است كه نمونه­ اش، اشتغال دسته­ جمعي اعضاي هيأت علمي دانشگا­هی در دانشگاه آزاد است. مثلاً، رئیس فرهنگستان علوم کشورمان، با بیش از هفتاد سال سن علاوه بر کار در مراکز مختلف و عضویت در شوراهای گوناگون، در دانشگاه آزاد به­ طور نیمه وقت استخدام شده و کار اجرایی مدیریت گروه را هم پذیرفته است. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل!

4. به جاي صدور مجوزهاي گوناگون كه حاصلش جز ارضاء جاه­ طلبي اين و آن نيست، علاقه­ مندان و مدعيان علاقه به پژوهش را به مراكز باسابقه دعوت كنيم. مثلاً، با آن همه امكانات دانشگاه تهران، چرا بايد اساتید تمام ­وقت، علاوه بر تدريس در چندين مركز، در چند پژوهشگاه­ نماي ديگر نيز به تحقيق كذايي بپردازند؟!

5. تلاش براي جلوگيري از دوره ­گردي و كار متفرقه اساتيد كه متأسفانه در دو دهه اخير يك سنت رايج شده است. براي رسيدن به چنين هدفي بايد:

الف- در مديريت­ ها، كارآمدي علمي اشخاص را در نظر گرفت، نه وابستگي­ هاي جناحي و سياسي را. در نتيجه، مديراني را كه طي سال ­ها مديريت خود، هيچ خلاقيت و ابتكاري نداشته ­اند، كنار بگذاريد.

ب- كساني را كه در چند دهه اخير سرمشق و الگوي هزار پيشگي و دوره­ گردي بوده ­اند، مورد انتقاد قرار داده و با نكوهش آنان، اين راه و رسم زيانبار تحقير شود و از آنان خواست كه صادقانه از سال­ ها كار نادرست خود پوزش بخواهند. ما از همان دوران باستان و عهد افلاطون و ارسطو اين مطلب را داريم كه چندكاره بودن خوب نيست. حتی فارابي هم بر اين نكته تأكيد دارد.

ج- اساتيد با سابقه و مشهور را وادار كرده كه به جاي دوره ­گردي، به سالن كتابخانه ­ها روي آورده و به صفحات كتاب چشم بدوزند تا سرمشق دیگران باشند.

د- اساتيد با سابقه را وادار كنيد كه به خاطر مصلحت هم بوده، خود را چنان نشان دهند كه به دنبال جاه و مال نيستند. زيرا از دوران باستان، اين نكته مطرح بوده است كه دانايي و فرزانگي با دنيادوستي و جاه ­طلبي در يك جا جمع نمي­ شود. اساتيد باسابقه بايد در مراسم اهداي جوايز حضور يابند و محققان جوان به وسيله­ آنان تشويق شوند، نه اين ­كه به صورت ادواري، همديگر را براي دريافت جايزه ياري رسانند!

هـ- اساتيد  را واداريم راهنمايي و مشاوره پايان ­نامه ­ها را وقتي بپذيرند كه به ميزان ساعتي كه پولش را مي ­گيرند، در كنار دانشجو قرار گيرند و عملاً راهنماي دانشجو باشند،نه اين ­كه حتي دانشجو و رساله را نبينند و در يك مراسم كوتاه و شتاب­زده دفاع، نمره­ خود را بدهند و مزد بگیرند.

ي- در ميان اساتيد شناخته­ شده­ فلسفه که به اعیان ثابته و کلیات خمس معروف اند، جز تعارف و بده بستان رابطه­ اي نيست. باید از اينان خواست از اين شيوه دست برداشته، به نقد همديگر بپردازند تا به جاي آن­كه سرمشق رابطه­ هاي كاسب­كارانه و مصلحت ­گرايانه باشند، الگو و نمونه جديت و دقت در كارهاي علمي همديگر به شمار آيند و خرمهره و گوهر در يك رديف قرار نگيرند و خزف بازار لعل را نشكند.

در پايان، باز هم بر اين نكته تأكيد مي ­كنم كه تا خود و روش كار خود را تغيير ندهيم، نبايد انتظار تحول و تكامل داشته باشيم. و نیز تا نهادهای لازم را به درستی سامان ندهیم، دم زدن از اخلاق پژوهشی چندان سودمند نخواهد بود.

17-11-1394